Şah İbrahim Veli İle İlgili Anlatımlar: Ballıkaya Köyünden Derlemeler

Temmuz 22, 2026

Şah İbrahim Veli İle İlgili Anlatımlar: Ballıkaya Köyünden Derlemeler

Şah İbrahim Veli İle İlgili Anlatımlar: Ballıkaya Köyünden Derlemeler

Süleyman ÖZEROL

Araştırmacı-Gazeteci

ÖZET

Bu yazıda, Malatya'nın Hekimhan ilçesine bağlı Ballıkaya köyünde yapılan derleme ve araştırmalara yer verilmiştir. Şah İbrahim Veli ile ilgili söylenceler derlenmiştir. Bunun yanı sıra Ballıkaya köyündeki ziyaret yerleri tanıtılmış ve Ballıkaya ile ilgili şiirlere yer verilmiştir.

ABSTRACT

The col/ections and res.earches that were carried out in Ballık/aya village of Hekimhan district of Malatya are presented in this writing.

Anahtar Kelimeler: Şah İbrahim Veli, Ballıkaya, Ziyaret Yerleri

Key Words: Shah lbrahim Veli, Ballıkaya, Places of Pilgrimage

Kendi köyüm olan Ballıkaya ile ilgili, 1983 yılından beri yaptığım derleme ve araştırma çalışma arımı, Yenilenen Köy Ballıkaya adı ile kitap bütünlüğünde bir araya getirdim. Bu çalışmadan Şah İbrahim Veli ile ilgili anlarından bazılarını dört bölüm olarak sunuyorum.

I. ŞAH İBRAHİM VELİ İLE İLGİLİ ANLATIMLAR VE SÖYLENCELER

1. Şah İbrahim Veli'nin Sözü

Derler ki; Şah İbrahim, Ecedamı ile Karabayır arasında olan gediğe gelmiş. Orada durarak iğdir köyüne dönüp seslenmiş: "Siz çok kazanıp az yiyesiniz!" Sonra da Mezirme'ye dönüp seslenmiş: "Siz de az kazanıp çok yiyesiniz!" Bu sözlerin gerçek olduğu söylenir. Bu gediğe de Şeyh İbrahim'in Gediği denilir.

2. Şah İbrahim Veli'nin Belini Verdiği Taşın Söylencesi

Mezirme'nin batısındaki gediğin başında, İğdir'den Mustafa adında biri koyun gütmektedir. Şah ahim, musahibi olan Ali Seydi ile Salıcık köyünden gelmektedirler. Gediğe gelince oradaki taşa belini verip dinlenirken çoban yanlarına gelir. Çobana şöyle der:

"Bize şu kara koyunu sağ ki, bir ekmek yiyelim." Çoban Mustafa, "O koyun kaç yıldır kısır." der. Onlar da, "Olsun, sen sağ." derler. Çoban, koyunu sağar, sütü çıkar ve birlikte ekmeklerini batırarak yerler. Dağlarda sürekli davar yaydığından ihtiyarları tanımaz. İhtiyarlar şöyle derler: "Eğer başına bir iş gelirse, darda kalırsan bizi çağır. Çoban hemen sözlerini keser: "Siz kimsiniz?" Belini taşa vermiş olanı cevap verir: "Birimiz Ali Seydi birimiz Şah İbrahim..."

Birden gözden kaybolurlar, çoban yalnız başına kalakalır. Çevreyi arar durur, kimseyi bulamaz. Bu olaydan sonra kendini Hak yoluna adar. Sürekli gerçek erenlerden söz eder. Bu sevda ile saz çalıp çağırmasını da öğrenir. Halk arasında Mulla Mustafa adıyla anılmaya başlar.

Aradan zaman geçer, çoban nişanlanır. Nişanlısı bir gün hasta olur, komşuları başına toplanırlar. Çoban Mustafa kara kara düşünmeye başlar. Gediğin başında kendisine kısır koyunu sağdıran iki pir ihtiyarin verdiği söz hatırına gelir. Hani, "Darda kalırsan Ali Seydi, Şah İbrahim gel yetiş" diye çağır demişlerdi ya!

Sazının tellerine dokunur:

Verdiğiniz ikrarın günleri geldi

Ali Seydi Şah İbrahim gel yetiş

Yer gök dua ile hem karar kıldı

Ali Seydi Şah İbrahim gel yetiş

Dar günümde gelecektin carıma

Kurt ile kuş dayanmıyor zarıma

Beni hasret koman nazlı yarime

Ali Seydi Şah İbrahim gel yetiş

İmdat Muhammet'ten Ali'den çare

Bir merhem edin ki sağıla yare

Yoktur bir amelim yüzlerim kara

Ali Seydi Şah İbrahim gel yetiş

İğdir evliyası güçlü kuvvetli

Kerameti boldur hem mucizatlı

Ben darda kalmışım yetiş Bozatlı

Ali Seydi Şah İbrahim gel yetiş

Mulla Mustafa der kendi kanında

Sözü geç gel imiş hakkın yanında

Zülfikar'ı karar eyle kınında

Ali Seydi Şah İbrahim gel yetiş

Bir de bakarlar ki iki ihtiyar çıkagelir. ihtiyarlar, "Bu ne kalabalık?" diye sorarlar. Oradakiler, "Zavallı çoban Mustafa'nın nişanlısı ölüm döşeğinde can veriyor." Derler; ağıt figan ederler. İhtiyarlar, halkı hastanın çevresine halka biçimimde dizerler. Biz dua edelim, siz Amin deyin, derler. Şah İbrahim dua eder; halk ağlaşıp sız aşarak Allah'a yalvarır ve Amin, derler. Allah'ın hikmetinden sual sorulmaz. Hasta gözlerini açarak, "Ben iyiyim" der, halkın da ızdırabı diner. Kerameti-mucizatı gören Mulla Mustafa, ihtiyarların ellerine sarılır öper.

II. ŞAH VELİ İLE İLGİLİ SÖYLENCELER

1. Eymir Köyü Söylencesi

Şah Veli, İran'dan Anadolu'ya geldiğinde Elazığ'ın Sun köyüne uğrar. Bir süre burada kaldıktan sonra Arguvan toprağına geçer. Kimliğini açık amadan do anır durur. Eymir köyünde bir evde hizmetkar olarak çalışmaya başlar. Gündüzleri hayvanlara bakar, geceleri de ahırın bir köşesinde yatar. Bir gün kendisi gibi hizmetkar olan birisi onun ahırda temizlik yaptıktan sonra yerde yuvarlandığını, hayvanlarla konuştuğunu görür ve ev sahibine gördüklerini anlatır. Adam ahıra giderek bakar ki söylenenler doğru. Yanına yaklaşarak niçin böyle davrandığını sorar. O da yerin, öküzlere dokunup dokunmadığını anlamak için yaptığını söyler. Ev sahibi adamın boş olmadığını, ermiş biri olduğunu anlar, "Artık sana hizmetkarlık yaptıramam, istediğin yere gitmekte serbestsin", der. Şah Veli Eymir'den Mezirme'ye gider, kısa bir süre kaldıktan sonra da Kozdere köyüne geçer. Orada talipler edinir, yeniden Mezirme'ye dönüp yerleşir.

2. "Bir Yamalığı Bile Çok Gördün"

a) Kozdere Köyü Anlatımı

Kozdere'den Ali Baba ve Bozan'dan İsmican Baba, Şah Veli'nin müritlerinden olup, her ikisi de baba damı (cem yapılan yer) sahibiymiş. Şah Veli, Arguvan tarafına yönelirse İsmican Baba'ya, Kozdere tarafına yönelirse Ali Baba'ya ayan olurmuş. Ona göre de hazırlıklarını yaparlarmış.

Bir gün Şah Veli'nin şalvarında ufak bir yırtılma olmuş. Hem de arkasına gelen tarafta. O zamanlarda, aynı renkte kumaş bulamamış, kırmızı renkli bir kumaş parçasıyla yamatmış. Kozdere tarafına yollanmış. Durum ali Baba'ya ayan olmuş, yanındakilere şöyle demiş: "Benim götü gınalı dedem geliyor!" Şah Veli Kozdere'ye yaklaşırken Ali Baba da oradan yolanmış. Killik yöresinde beklemiş. Her zaman orada karşılaşırlarmış. Şah Veli, karşılaştıkları anda şalvarındaki kırmızı yamalığı söküp Ali Baba'ya uzatmış; "Bir yamalığı bile bana çok gördün, al senin olsun!" demiş. Ali Baba çok müteessir olmuş ve özür dilemiş. Birlikte Kozdere'ye yollanmışlar.

b) Bozan Köyü Anlatımı

Aynı anlatım Arguvan'ın bozan köyünde de vardır.

3. Kozdere'nin Sele Gidişi

Şah Veli Dede, Şakullular (Şah Kulular) kabilesinden birinden bir at alır. Atın çultarını (bellemesini) vermezler, bunun üzerine ağız kavgası yaparlar. Şah Veli Dede Mezirme'ye dönerken Killik gediğine yaklaştığında Kozdere'ye şöyle beddua eder: "Ben Killik gediğini aşmadan tufana gidesiniz!" Bu beddua üzerine; gökte bulut bile yokken bir bulut gelir, bir yağmur başlar, öyle yağar ki köy sele gider. Şah Veli Dede: "Eyvah, oku yanlış attık!" der. Amacı, sadece tartıştığı adamlara beddua etmekmiş!

Kırk tane yeni beşik gelin varmış sele gidenler arasında. Köy, bu olaydan sonra dere kenarından daha yukarıda yeniden kurulmuş. Yine derler ki; sele giden beşikteki çocuklardan bazıları Yağca köyünde dere kenarına vurmuş. Bu köydekiler, çocukları büyütmüşler ve Yağca'nın bir kısmı bunlardan oluşmuş.

Bu söylence ile ilgili olarak emekli öğretmen Ziya Karakuş, şu eklemeyi yapar; "Drijanlılar, 'Kozdere'ye sel bahane oldu." derler.

4. Şah Veli Değirmeninin Sırrı

Mezirme'nin eski bahçeleri Değirmenönü'ndedir. Değirmenönü, Ceneferlerin bahçelerinin bulunduğu yerdir. Şah Veli'nin burada değirmeni vardır. Türklerden (Karahasanlardan) biri değirmende unu öğütülürken Şah Veli şöyle demiş: "Sen değirmeni bekle, ben suyun başına kadar varıp geleyim." Değirmeni kurcalamamasını da sıkı sıkı tembihlemiş. Şah Veli, suyun başına gittikten sonra adamı bir merak sarmış . Acaba ne var ki bana böyle söyledi, diyerek değirmenin götürge örtüsünü yavaşça kaldırıp bakmış. Bir de ne görsün! Sepetteki buğday bir karayılanın boğazından akmıyor mu! Korkusundan hemen örtüyü bırakmış, değirmen de birdenbire durmuş. Adam telaşlanmış, ne yapacağını düşünürken Şah Veli çıkagelmiş. Değirmenin çalışmadığını görünce de adama şöyle demiş:

"Be hey laftan anlamaz adam! Sırrımı faş ettin. Birin iki olmaya!

Karahasanlar'ın son kuşağına kadar her evde bir erkek evlat bulunmasının bu söylenceden kaynaklandığına anılı.

5. Şah Veli ile Şah Hüseyin

Yedi kez Kerbela'ya gidip gelen Şah Veli son gidişinde; "Ben bir daha dönmeyeceğim." diyerek aile bireyleri, yakınlar ve talipleri ile vedalaşır. Biricik oğlu Şah Hüseyin, babasına şöyle der:

"Baba, sen bir daha gelmezsen ben buralarda ne yaparım?" Şah Veli de oğluna dönerek şöyle der: "Oğlum Hüseyin, zamanı gelince seni de götüreceğim."

Köyden ve çevreden birçok talibi olan Şah Veli, hırkasını, asasını ve postunu (Karadirek Dergahı) oğluna bırakır. Mezirme'den ayrıldıktan bir süre sonra oğlu Şah Hüseyin vefat eder. Cenazesi Karadirek'ten alınarak ön tarafta bir yere getirilerek yıkanır. Kefenlendikten sonra köyün karşısındaki mezarlığa götürülür. Cenaze mezara indirileceği sırada bir atlı çıkagelir. Cenazenin çevresindekiler ağlaşmakta iken atlı şöyle der: "Ya Hüseyin! Oğlum, elini bana ver." Bakarlar ki, gelen Şah Veli...

Şah Veli dua eder, oğlunun elini tutar, Şah Hüseyin cana gelir. Kefeniyle birlikte atının terkisine alır, baba oğul birlikte batı yöndeki yola doğru ilerleyerek gözden kaybolurlar. Kazılmış olan mezar da öylece boş kalır . Bir yandan kururken bir yandan da yeniden yeşeren tavşancık ağacının dibindeki çukur hala boş durmakta olup, buraya Şah Hüseyin denilir ve kutsal kabul edilerek ziyaret edilir. Cenazenin yıkandığı yerde, kazanın altındaki köseğilerden birinin suyun etkisi ile göğerdiğine, bir dut ağacı olduğuna inanılır. Bu dut ağacına Dede Dutu denilir. Zamanla bu dutun yerinde yeniden dut ağacı yetişmiştir.

6. Bir İddia ya da Tarih

Her ne kadar Şah soyundan, İran' dan geldiğimiz söylense de, aslımız Şah'a değil şeyhe dayanmaktadır. Gerçek soyumuz hayvancılıkla uğraşan Yörüklerdir.

Büyüklerin anlattığına göre, Şah Veli, Hacı Bektaş Veli'den 70 yıl kadar önce Anadolu'ya gelmiş, Pontuslarla savaşmış. Daha sonra gelen Hacı Bektaş Veli, Erdebil Tekkesi'nin benzerini Sulucakarahöyük'te (bugünkü Hacıbektaş'ta) kurmuştur. Dergahın amacı, 'ortak iş, ortak kazanç, ortak yemek'tir. Yani ortak yaşamdır.

Köyümüzün yaşı ve köydeki Tekkenin kuruluşu, tüm bu anlatımlara göre 300 yıl dolayındadır. Şah Veli'nin oğlu Şah Hüseyin'in mezarının üstü halen çukurdur. Kutsal yer sayıldığından, insan ya da hayvan tarafından çiğnenmediğinden çukurluk bozulmamıştır. Eğer daha fazla bir zaman geçseydi mezarın çukuru körlenir, kaybolabilirdi.

Yaz gününe konar Değirmi Oba

Sahil ellerinde kalmazım tövbe

Güllüce başında Şahkulu Baba

Gel bize yetiş Şah Veli Dede

Çıkıp yücesine öttüğün gibi

Çağıran kullara yettiğin gibi

Cansızlara can kattığın gibi

Gel bize yetiş Şah Veli Dede

Bize Salmanlıoğlu derler alemde

Garip başa bir haf geldi bu demde

Akdağ'ı Tocak Dere'yi dolan da

Gel bize yetiş Şah Veli Dede

Bu şiirde geçen yer adlarından Değirmi Oba, Güllüce ve Şahkuiu Göller yöresindedir. Akdağ, Tocak Dere ve Dolak Deresi, Mersin Toroslarında bulunmaktadır. Dolak Deresi köyü yöresindedir. Yörüklerin buralardan geçtikleri bellidir. Yani, "Göller Yöresi"nden, "Kalmazım tövbe" dedikleri, sahil ellerinden kalkıp doğuya göçmüşlerdir.

Bir olaydan söz edilir; bunu Sivas'ta Abuseyif Dede' den dinlemiştim, ayrıca bir radyo programında da bahsedilmişti: İki aşiret Kaçgun'da Araplarla savaşırlar. Abuseyif, Arapları oyalarken, göç yola devam eder. Uzun süre sonra, yükseklerde dönen kuzgunlardan Abuseyif'in yaralandıktan sonra öldüğünü anlarlar.

Abuseyif adının birçok yörede ad verildiği bilinir. Ancak, dedelerimizden birisi olarak bilinen Abuseyif, daha çok aşiretlerde vardır. Yukarıda öyküsü anlatılan Abuseyif'e Avşarlar sahip çıkmaktadır. Avşarlar, genellikle Sünni'dirler; Abuseyif adını çokça kullanan Yozgat'takiler ise Alevi'dir.

7. Salmanlı Aşiretinin Öyküsü

Salmanlı aşireti, Şah İbrahim talibi olup Maraş, Köprüağzı, Antep, İslâhiye yörelerinde yaşamaktadır. Şah Veli de pirlik sıfatı ile hem buralara hem de Teke yöresine kadar Torosların çevresine gitmiş, oralarda bulunmuştur. Bir gezisi dönüşünde Mezirme'de Karadirek'te görüm yapılırken bir ara hayal sükutuna dalmış. Bir süre sonra da ayıkmış. Orada bulunanlar demişler ki; "Dede ne yaptın? Bir hayal sükutu, bir sarhoşluk geçirdin." Şah Veli cemaate dönmüş ve şöyle cevap vermiş;

Salmanlıoğlu'nun yaylaya giderken Toroslarda, Tocak Dağı'nda devesi yuvarlandı. Devenin üzerinde beşik, beşiğin içinde de çocuk vardı. Bu bana ayan oldu. Orada bulundum ve deveye kuluncumu verdim, durdurdum. Havalar halen sıcak gittiği için deve uyuz olmuş da yağlamışlar, katranlamışlar; o yağ-katran sırtıma bulaşmış. Bunu duyan cemaatte bir şaşkınlık belirtisi ile birlikte içlerinden nişan isteyenler de olur. Şah Veli sırtını döner ki, hep bulaşık. Bu bulaşık hırkası köyümüzde Hasan Koç adlı birisindeydi. Manisa'ya göçtüğünde götürdü.

Salmanlı aşiretinin öyküsü böyle. Şimdi de Şah Veli'nin Kozdere ile ilgili konusuna gelelim. Şah Veli, Kozdere'de kaldığı süre içinde oradan talipler edinir. Şiirde geçen Güllücebaşı Kozdere'dedir. Şahkulu da, o köyde Şah Veli'ye en çok hürmet eden ve orada baba damı sahibi olan birisidir. Yine bu Şahkulu'nun orada ziyareti ardır. Hem de Güllücebaşı'nda. Şiirde Dolak Deresi, Tocak Dağı ve Akdağ'dan söz edilir. Bunlar bir hülyada var olan şeylerdir. Yine Dolak Deresi köyünden Hüseyin adlı birisinden dinlediğime göre, Tocak Dağı'nda taş haline gelmiş bir deve, üzerinde çocuklu beşik olan bir heykel varmış...

Gurbet elde bir hal geldi başıma

Gel bize yetik ol Şah Veli Dede'm

Kimim yok kimsem yok hatırım sora

Gel bize yetik ol Şah Veli Dede'm

Şah Veli Dedemin Ballıkaya'sı

Katara çekilmiş tülü mayası

Kerbela'da yatan kerem ağası

Gel bize yetik ol Şah Veli Dede'm

Yen için sürün de yolun doğrusun

İçinizde koman yolun eğrisin

Sen evvelden Şah İbrahim oğlusun

Gel bize yetik ol Şah Veli Dede'm

Çıkıp yücesine öttüğün gibi

Çağıran kullara yettiğin gibi

Cansızlara can kattığın gibi

Gel bize yetik ol Şah Veli Dede'm

Bize Salmanlıoğlu derler alemde

Garip başa bir hal geldi bu demde

Akdağ'ı Tocak Dereyi dolan da

Gel bize yetik of Şah Veli Dede'm

Çanakpınar'da Şah Veli Düşeği

Şah Veli'nin, Bozan' da İsmican Sofu, Kozdere'de Şahkulu, Köylüköyü'nde de -adını hatırlayamadım- üç sadık talibi varmış. Bazen bunları ziyarete gider, onlar da Şah Veli'yi ziyarete gelirlermiş. Bir gün Köylü köyüne giderken Çanakpınar'dan geçmiş ve köyün batısındaki küçük tepeye oturmuş. Oradaki meşenin dibinde şunları söylemiş:

"Beni anmak isteyenler burada ansınlar."

İşte bu tepeye "Şah Veli Düşeği" derler. Şimdi bu yer, 23 ayak (5-6 metre) çevresi bulunan çember. biçiminde ve mezarlığın içindedir. Zamanla yok edilen meşenin yanındaki deliğe, bercilerin süt döktüğünü ve bir kara yılanın da sütü içtiğini söylerlermiş, eskiler. Yağmur yağmadığında cemaat burada birikir, cem kurulur ve dua edilir.

III. BALLIKAYA İLE İLGİLİ ŞİİRLER

Kışta Kalanların Deyişi

Akşam namazında çıktık Bozan'dan

Gözüm korktu hızan oğlu hızandan

Kahası kör imiş çıkmış izandan